Pregón da Festa do Salmón da Estrada

Pregón da XXXIX Festa do Salmón
Teatro Principal
A Estrada
20 de maio de 2012

Sr. Alcalde, autoridades, queridos amigos, boas tardes.
Permítanme primeiramente que agradeza, e inmodestamente celebre, a elección do pregoeiro deste ano por parte do Centro de Iniciativas e Turismo. Accedo a este mester agradecido e emocionado. E a cousa ten o seu aquel, pois o Presidente do CIT e estradense de pro, o meu amigo Luís Reimóndez, cre que me sitúa nun serio compromiso ignorando que, en verdade, eu ata chegaría a pagar por tal privilexio. Como non vai ser o caso, farei meu o pensamento do poeta latino Virxilio: “Mentres o río corra, os montes fagan sombra e no ceo haxa estrelas, debe durar a memoria do beneficio recibido na mente do home agradecido”.
A Festa do Salmón da Estrada ten tan senlleiro predicamento social e cultural que pregoala te introduce no paraninfo dos escollidos e, por empatía coa profesión xornalística, é motivo de auténtico orgullo para este compoñedor de palabras e, no entanto e á par, todo un desafío para este pescador de Catoira que, como dicía Victor Hugo, xa deixou atrás a vellez da xuventude para encetar a xuventude da idade madura, polo que dá a cada cousa, en xustiprezo, a importancia que ten.
Estamos na antesala dunha edición especial, a cuadraxésima Festa do Salmón que terá lugar o vindeiro ano. Case corenta anos van desque en 1974 se puxera en marcha esta fastosa exaltación festeira sendo Alcalde Xosé Fernández-Novoa e Presidente do CIT Luis Martínez Gil, e outras tantas loas literarias á festa desde aquel momento no que o Vicepresidente do CIT, Reimóndez Portela, presentase o primeiro pregoeiro, que foi Xosé Fernando Filgueira Valverde.
Por todo o referido, levarei gravado no meu maxín cardio-piscatorio o día de hoxe no lugar preferente que lle corresponde a tan alto honor que me brindades e que non é menor, mesmamente, que outros lances tan reconfortantes como son meter a sacadeira con solvencia na produtiva Corrente de Reboredo en Ximonde, poñer a culleriña con sutil precisión na histórica Cañota de Sinde ou mosquear con ortodoxia a elegante Hairy Mary na cómoda e serea Croeira de Couso.
Comparezo na Estrada -terra nobre, fidalga e ben labrada- enchido de cultura salmoeira e orgullo de pescantín.
Únenme a esta querida Vila as inesquecibles lembranzas da miña mocidade, máis tarde os meus primeiros pasos profesionais na radio cando aínda non coñecía os que hoxe son algúns dos meus mellores amigos, e posteriormente a obrigatoriedade de cumprir co estrito ritual de vir degustar salmón como mínimo unha vez ao ano, como manda e ditamina o decálogo de bos costumes e sas maneiras. Por iso, e á marxe da suma importancia do propio pregón, vir á Estrada sempre é reconfortante e sumamente pracenteiro.
Como anotei, veño das terras onde o Ulla, o meu Ulla, remansa cálida e docemente logo de espallar un verxel de vida desde a afastada Ulloa ata o Atlántico. Veño do Ullán, berce morfolóxico dunha das máis fantásticas creacións da Natureza como é a sublime Ría de Arousa, e acepto cantar as excelencias dun animal tan bravo coma nobre desde o meu cativerio de pescantín do Ulla, un cativerio que non se perde en vida e que moi a gusto sufririamos mesmo mais aló da morte.
Podería deixarme levar por unha prosa festeira e romántica, acomodada a cantar as excelencias do río Ulla, o meu Ulla, un río de reclinatorio con ADN cento por cento galaico, pero como non quero divagar en banais sentimentalismos, permítanme que, para desenvolver o meu cometido, me acolla á condición que me outorga unha das miñas actividades predilectas, a de escribir libros: vou desenlear este canto pregoeiro co rigor co que un libro se compón de capítulos, neste caso un libro no que as chispeantes burbullas e as bulideiras chorreiras do noso Ulla van acompañar o esparexemento da nosa mente e do noso sentimento.
Pechen os ollos e trasládense co maxín á ribeira estradense de Sinde, Couso ou Ximonde.

Primeira varada, a Portada:
Cando encetaba o meu camiño profesional, a primeiros dos oitenta, non tiña o salmón entre as miñas preferencias coa cana de pescar, daquela era troiteiro recalcitrante e confeso, e non lles perdoaba aos combativos e fantásticos reos de Herbón, pero, se din que non hai nada peor que as afeccións tardías, debo recoñecer e aseverar que cando o salmón te sinala ou te mira aos ollos estás perdido, e máis cando xa te colle coas primeiras limitacións físico-biolóxicas.
Souben e aprendín a amar o rei do río traballando na Estrada. Daquela había tantos no Ulla que saltaban ao prado, e aínda que son ribeirán ullanés, principiei a pescar salmón tempo despois e xa con certa idade, e hoxe debátome entre a miña señora -a troita-, o príncipe das mareas -o reo- e o rei do río -o salmón-, pero, se non fose por eses malditos imponderables da estrutura óseo-muscular das costas, colaterais ao paso dos anos, se tivese forzas e permisos pescaría salmón as vinte e catro horas do día, e así o faría durante vinte ou trinta vidas; sen desbotar que noutra dimensión me reencarne en salmón, mesmamente.
Hai case trinta anos vivín na Estrada e sentín de preto, desde a actividade xornalística, o latexo dun pobo vivo e formado, con fondas tradicións e senlleiro peso cultural.
En rigorosa semellanza cos tempos da milenaria cultura castrexa, a Estrada está situada no gran outeiro da comarca de Tabeirós-Terra de Montes, e non sei se non será por esa privilexiada situación xeográfica polo que esta Vila soubo medrar sen o matriarcado nin dependencia doutra gran cidade como adoita acontecer.
Pola miña condición de pescador e pola ligazón profesional e persoal que tiven e manteño con esta fermosa e puxante Vila, non podo disimular a miña emoción por me permitirdes cantar e loar as excelencias dunha festa de excelso prestixio e tan enraizada nas xentes da Estrada.

Dedicatoria:
Desde este perpiaño cultural estradense, como é o Principal, quero lembrar a todos aqueles que souberon carexar a cultura salmoeira, a todos aqueles que traballaron por manter limpo o noso Ulla e agradecerlles a todos vostedes a deferencia que teñen ao acompañarnos neste acto.

Limiar:
Vou falar do meu río, do salmón, dos coutos salmoeiros do Ulla, do Concurso do Salmón, da vila da Estrada e da gastronomía.

Capítulo 1º: O río Ulla
Neste introito vou ter que medir os meus impulsos porque as referencias ao Ulla son tan abondosas e ricas que, mesmo nunha breve antoloxía delas, precisaría eu dun tempo do que non dispoño para contarlles o que tal, tanto e tan ben se ten falado do meu río, esa arteria de vida que meu pai, Pepín, me aprendeu a coidar, respectar e amar.
O Ulla xoga un papel determinante para o salmón no noso País por ser, en número de capturas, en quilómetros accesibles e noutras cuestións de máxima relevancia, o primeiro curso salmoeiro integramente galego, pois depende da nosa administración desde o seu nacemento ata o esteiro arousán, e todos devecemos pola súa recuperación aínda que no tocante a salmóns debemos ir facéndonos á idea de que non poderá recuperar o esplendor de décadas atrás, cando os guarismos das capturas legais levaban tres cifras e as outras, as que non pasaban por precinto, nin se sabe e case é mellor non sabelo.
O río Ulla provoca nas xentes a “arelanza saudosa” referenciada pola sensibilidade do Patriarca Otero Pedrayo nunha carta remitida tal día como hoxe de 1964, pero tamén resulta cando menos rechamante que o noso devanceiro falase na súa Historia de Galicia de veleno e explosivos no capítulo das artes e aparellos de pesca.
O Ulla merece  toda a nosa atención, merece que nunca lle deamos as costas porque non todo o que hai no río ou vai a el lle senta ben: a presa de Portodemouros, a contaminación, o furtivismo profesionalizado e a colonización de especies invasoras están aí, ao axexo e á espreita, como lacras impropias de sociedades modernas e desenvolvidas.
O río Ulla merece a distinción de Pai da que tamén goza o Miño. A condición de ter salmón nas súas augas imprímelles un selo de identidade. Como dicía o meu amigo Rafael del Pozo, “os ríos con salmóns son sinónimo de calidade de vida”.
Desde o seu nacemento na Serra do Faro, a 640 m de altitude, ata a desembocadura no Atlántico, o noso Ulla percorre 132 quilómetros con forte carácter e rexa personalidade, que vai forxando coas achegas dunhas dúas ducias de xenerosos e fideis tributarios.
Na conca do Ulla hai Salmón, Troita, Reo, Lamprea, Anguía, Boga, Escalo, Reñosa, Espiñento e Zamborca.
No ámbito da paisaxe natural son de cita obrigada as correntes de Mácara no curso alto do río e a espectacular fervenza do Toxa; no aspecto arquitectónico, ademais das fermosas pedras de Carboeiro no Deza, as milenarias pesqueiras de Herbón cantadas polo talentoso César Portela; e no terreo das tradicións, as Torres de Oeste e a Romaría Viquinga.
Remansa o Ulla nas terras de Rosalía e Cela en Padrón; Maside en Pontecesures; Xelmírez en Catoira; Castelao, Manuel Antonio e Dieste, en Rianxo; Cabanillas, o poeta da raza, e Asorey co sabor salgado da ría en Cambados; e forxa a golpe de marea o primixenio Camiño do Apóstolo Santiago polo Mar de Arousa sinalizado co Vía Crucis Fluvial de Vilagarcía a San Lois de Cesures, onde conclúe co Fito Xacobeo.
É o que García Barros denominaría “un río ilustrado”.
Na Galicia que Cunqueiro acuñou como o País dos mil ríos, o noso Ulla é un auténtico capricho. De todos é coñecida a afección que profesaba Ernest Hemingway pola pesca, xa que se inspirou nas súas experiencias a bordo do seu barco “Pilar” para escribir O vello e o mar, que o catapultaría de forma decisiva ao Premio Nóbel de Literatura.
Hemingway visitou tres veces Galicia. Nunha carta que se conserva na John Fitzgeral Kennedy Library de Boston escribe o Pulitzer e Nóbel estadounidense: “Boa pensión por dez pesetas, boas habitacións, maldita cidade, e fermoso país montañoso, Galicia”.
Carlos Casares conta no seu libro Hemingway en Galicia que na segunda visita do escritor, cando non estaba escribindo é que ía de pesca, e que Michael Reynolds contou polo miúdo o que fixo nesa ocasión: “O 12 de agosto, con gafas de sol novas, xornais e unha bolsa chea de tomates e cebolas para comer, pasou o día pescando polo río Ulla, ata chegar ao encoro xa na parte alta. De volta á casa a través do camiño por onde discorrería a nova vía do tren, detívose para preparar unha troita con xamón. Chegou de volta ao hotel ás once e cuarto da noite. Con Pauline ao seu carón na cama e unha botella de cervexa na mesiña de noite, escribiu: Non houbo pelexas en dous días”.

Capítulo 2º: O salmón
Os ríos da nosa comunidade autónoma delimitan a fronteira meridional actual do salmón porque a súa área de distribución se ve reducida drasticamente como consecuencia do deterioro do hábitat e da calidade das augas continentais, debido maiormente á sobrepesca na súa estadía mariña, á contaminación, ao incremento das patoloxías, ás antiestéticas presas e centrais hidroeléctricas e ao furtivismo profesional e demodé que aínda padecemos en Galicia.
O salmón é un peixe especialmente sensible aos cambios das condicións naturais. Salmo salar ten serios problemas e, posto que está suxeito a múltiples condicionantes, debemos realizar cantos esforzos sexan precisos para asegurar a súa presenza nos nosos ríos.
A realidade do salmón ullanés é que se lle daba por desaparecido hai poucos anos. Coas repoboacións adecuadas, a xestión do recurso e os cupos de cara á pesca sostible, a pesar das dificultades, o salmón volve fielmente cada ano; en maior ou menor número, pero volve.
Salmo Salar (Linneo, 1.758) é un animal excepcional, sorprendente, sensacional, soberbio, maxistral... Non hai epítetos que poidan significar por si mesmos a dignidade que a especie ten. Representa a aristocracia do río e volve á Estrada enchoupado nunha aureola propia de seres mitolóxicos e digno de figurar como un trasgo do bosque, personaxe dunha fraga encantada habitada por animais sobrenaturais, ao abeiro de Lord Oberón, rei das fadas, no sentimento de Shakespeare.
Dada a portentosa condición física que atesoura, o salmón está capacitado para percorrer milleiros e milleiros de quilómetros en alta mar para volver ao río que o viu nacer.
O salmón posúe un sentido da orientación impropio do mundo animal. Sempre retorna ao río onde nace, agás unha porcentaxe mínima de exemplares que se coñecen por “salmóns erráticos” por facelo a ríos próximos ao seu. Desde hai un par de anos, unha nova teoría desdí a do instinto e defende que esa calidade radica na capacidade que ten para asimilar os trazos electromagnéticos da zona onde nace. Xa se barruntaba que recoñecen o campo magnético terrestre utilizándoo como un GPS persoal para orientarse na súa primeira migración polo medio mariño, pero a mecánica da viaxe de volta segue sendo un asunto cando menos intrigante para a comunidade científica.
Segundo o biólogo Kenneth Lohmann, profesor de Bioloxía na Universidade de California en Chapel Hill e autor dunha investigación publicada na revista da Academia Nacional das Ciencias de Estados Unidos, todo pode estar baseado na sinatura magnética da súa rexión natal xerada ou procedente de rochas abondosas en minerais que producen anomalías magnéticas. Segundo esta recente teoría, o salmón é quen de ler o campo magnético do lugar de nacemento e reter un recordo indeleble do mesmo. Unha vez asimilado ese input, a viaxe de volta á casa está garantida.
E cando volve, o esforzo que realiza é tan titánico coma meritorio. Desque entra no río bota un ano enteiro sen alimentarse, facendo uso das reservas que trae do medio mariño. Pero ademais deste xaxún antinatural, debemos reparar en que para acceder ás zonas de desove ten que canear as nada selectivas redes en alta mar ou, ao achegarse á costa atlántica, rebulir entre outras redes -as furtiveiras sen escrúpulos- xa na entrada da ría, e seguir camiño augas arriba mantendo a raia os engados dos pescadores e os ilegais grampíns ou “gharraspillos”, e, ademais de todo isto, vense na obriga de remontar presas e evitar os encontros coas londras e visóns, e coas temibles chuchadas das lampreas.
Calquera afirmaría que Molière debeu reparar nestes proxectís prateados cando dixo que “canto máis grande é o obstáculo, maior é a gloria de superalo”.
Encomiable e digno de todas as loas se estes impertérritos pelegríns alcanzan o desove. E logo do esforzo que supón de seu a freza, volven ao mar, cando lles chamamos zancados que, se non morren no intento, regresarán ao seu río cun ou dous invernos de mar e varios quilos máis no seu prezado corpo.
Que curioso! De neno, cando andaba ás sollas nas ribeiras de Catoira, non reparaba en que a poucos metros de min pasaba o Salmo salar na busca do Santo Grial das zonas de freza, e anos despois púxenme en moitas ocasións nas escamas de Patricio e Potámide, salmóns protagonistas da fabulación novelada por Mercedes Salisachs en La danza de los salmones, ata que acadan o momento máxico do fantástico e ansiado rito amoroso que completa o ciclo vital e perpetúa a xenética dunha especie tan milenaria coma pura, nobre, autóctona e maxestosa. Un auténtico prodixio.
De todos é sabida a perigosa mingua das poboacións de salmón en Galicia, e como proba están as estatísticas de capturas dos últimos vinte e cinco anos, que indican un declive máis que preocupante.
Dos centos ou milleiros de exemplares que se pescaban a mediados do século pasado, chegamos ás cifras ridículas e anecdóticas na nefasta década dos 90.
O repunte e a volta do salmón ao Ulla tivo lugar neste século. O Plan de Recuperación dos Ríos encetou o camiño adecuado para a recuperación da especie, e a pesca sostible debe marcar o xeito e as maneiras de que estes extraordinarios peixes sigan no río Ulla esquecendo a ameaza de sermos o seu último reduto nesta Europa meridional.
Coa inclusión do salmón no Plan de Recuperación dos Ríos e co Plan de Recuperación do Salmón, o Ulla, historicamente un dos ríos máis salmoeiros de Galicia, foi obxecto dun coidadoso proceso de posta en valor, sendo na actualidade a xoia da coroa.
Todo isto, a fermosa realidade do salmón no Ulla, principiou en decembro de 1995. O Centro Ictioxénico de Carballedo conseguía alimentar artificialmente varios exemplares de salmóns zancados, provocando o seu desove en catividade, experiencia que foi pioneira en España. A partir de aí, incrementáronse espectacularmente as posibilidades de repoboar o Ulla con ovas de salmón atlántico, o autóctono, complementando a posta natural que sempre sofre reveses de certa consideración. Así foi e é como se está recuperando o Ulla, logo da década dos noventa na que o salmón foi diagnosticado como practicamente extinguido.
En verdade, non se alcanza a entender que un peixe anterior á propia Gallaecia, ao propio País, sufra os problemas derivados da man do home.
A especie leva con nós dende tempos inmemoriais, do Neolítico á Idade de Bronce, da romanización aos suevos e aos Irmandiños, de Pedro Madruga á Idade Moderna. E somos nós e o progreso da nosa civilización quen hoxe en día provocamos gran parte das interquenencias que padece esta fantástica especie.

Capítulo 3º: Os coutos salmoeiros do Ulla
Para falar deles deberiamos axeonllarnos.
Vou dar unha pequena pincelada dos tres, especialmente para aqueles que non teñan reparado nos tramos acoutados onde se pesca salmón.
Os coutos salmoeiros do Ulla -Sinde, Couso e Ximonde- marcaron todo un tempo na “Cultura Salmoeira” galega e na década pasada recuperaron parte do esplendor perdido.
Pola beira coruñesa, os coutos pertencen a Padrón, Teo e Vedra; e pola pontevedresa, é A Estrada a única usufrutuaria das marxes e ribeiras.
Son relativamente curtos, pois non sobrepasan os 800 metros, e acollen dezaseis canas diarias entre os tres.
O Couto de Sinde.
Vai da presa ata o Regato Fontao.
Os seus postos de pesca son: O Banco, O Muíño, A Cañota, O Canal, A Horta, O Pociño, A Praia, O Aveal, Panadeira e O Estreito.
Sinde é o acoutado do Ulla máis próximo ao mar, polo que, sen dúbida, é a primeira parada do salmón como certificou esta campaña con cinco capturas no primeiro día de pesca.
E postos a indicar evidencias, este acoutado precisa dunha actuación urxente e inmediata na adecuación dos accesos, moi especialmente pola marxe coruñesa.
O Couto de Couso.
Tamén chamado Xirimbao, está a 1 km augas arriba.
Vai da Presa ao Lampreeiro.
En canto ás posturas de pesca, falaremos da Presa, Purgatorio, O Canal, Pedra de Cervera, Trabadoiro, A Croeira, Lazareto, Salto do Can, Curva das Mimosas, Souto de Antón, Pedra de Fernández e O Lampreeiro.
Couso era o mellor couto de toda España e, sen discusión, o máis fermoso de todos eles, pero leva oito anos sen dar nin un só salmón. Debe ser por pola apatía dos prateados cando chegan a Couso que o meu amigo e xornalista Alberto Torres publicou no seu día un máis que celebrado artigo co titular “Mira qué Couso máis lindo”. En verdade, a beleza de Couso vai inversamente proporcional ás capturas que dá nos últimos años, e mesmo dá mágoa ver como un dos coutos máis solicitados no seu día a nivel nacional, agora reborda de permisos libres ante a imposibilidade de tocar escama.
O Couto de Ximonde.
Xeograficamente é o couto máis afastado do mar, pero paradoxalmente algúns salmóns acceden a el portando pulgón, do que se deduce que non demoran moito en chegar a este acoutado, pondo de manifesto a súa portentosa capacidade física.
É o couto de pesca máis desexado de canta cana se prece en España. Case mil solicitudes se presentaron ao sorteo deste ano en Pontevedra, polo que podemos concluír que son moitos os pescadores que devecen por pescar en Ximonde, moitos deles asturianos e madrileños.
As posturas, revalorizando a fermosa nomenclatura que se estilaba arredor do ano 1950 e que se foi perdendo, son: Pena da Vez, Correntes, Pedra do Pequeno, Cuartel Xeral, Pasales, Penedo Grande, Campos do Viso, Reboredo, Bote de Roque, Louzao, Lazareto e Venezuela, por Pontevedra; e Cabeza do Trillo, Fondo do Trillo, Canizo, Paredón, Cervigón, Viso, Posto do Inglés, Pino, Carballo, Neira, Ramiro e Fondo de Cubelas, pola marxe coruñesa. Algúns destes nomes fóronse esquecendo, caeron no desuso ou foron trocando por outros co paso do tempo. Urxe e cómpre, pois, recuperar a verdadeira denominación de cada posto e esquecer as intromisións e as inxerencias que se advirten e constatan duns anos para acó.
O que si lles podo asegurar, e mesmo chegar a convencelos, é de que poucas veces atoparemos tanta beleza no mundo como teñen os tres coutos salmoeiros do meu Ulla. Beleza que foxe entre os dedos dos sentidos aloumiñados polo sorriso dunha auga brincadeira e chispeante. Unha beleza reflectida nun espello natural balizado pola alameda de árbores autóctonas que marcan sinuosamente o decorrer do río no seu camiño ao Mar de Arousa.

Capítulo 4º: A pesca do salmón
Os pescadores de salmón estamos afeitos a toda unha liturxia que empeza por solicitar entrar no sorteo dos permisos, segue coa adxudicación dos coutos, continúa coa preparación dos trebellos e dos apeiros de pesca, ten a súa prolongación no río botando unha varada e conclúe cando estamos cos amigos mentindo compulsivamente sobre a peza que se nos foi por culpa do carrete ou por un inoportuno golpe de infortunio. Hai un refuxio de montaña en Galicia que na porta sobreavisa ao camiñante con toda unha declaración de intencións; reza: “Aquí danse cita cazadores, pescadores, políticos e outros mentireiros”.
O que si é verdade é que mentres o capote é unha certeza, o cupo é un acto de fe, e que son os coutos salmoeiros do Ulla o arco da vella dos pescantíns que buscan afanosa e vehementemente que unha picada lles abanee o punteiro da cana e lles dea un subidón adrenalínico ou chute emocional como poucas sensacións na vida poden deparar. Pescar no Ulla ven sendo como acadar o “Mestrado en Mundoloxía Pescantina”.
Cando estás oficiando nunha postura dun couto do Ulla entras nun mundo paralelo, con maxia de seu, no que non hai crise, nin problemas, nin outras lerias do frenético ritmo do estresante mundo actual; evádeste da realidade cotiá mergullándote nun verxel de sensacións íntimas que só se verán alteradas polo murmullo da auga, o voo dun paxaro ou o satisfactorio encontro con outro confrade de vicio e perversión pesqueira.
A pesca, e a pesca do salmón en concreto, é un exercicio de liberdade e, como tal, recomendable para todo tipo de persoas con independencia de rangos e condicións. É saudable e reconfortante ata a mesmísima levitación.
Nisto de tentar ao rei do río cun reclamo só hai dúas posibilidades: triunfar ou, como din en Eibar, “hemos tomado fracaso”. O meu compañeiro de pesca, o Doutor Juan José Moralejo, sabe discernir, por experiencia propia, entre o cero e o infinito e sabe da distancia curta e fácil que hai entre ambos.
Ter un permiso para pescar en Ximonde a mediados de maio xa é, de seu, aproximarte ao infinito, ou polo menos ter intencións de gloria perpetua. O meu amigo, doutor de aula, non de fonendo, meteu a ferralla no tiro da corrente coa intención de tocar o infinito e a eternidade. Os deuses lémbranse del e deciden levalo do cero ao infinito coa franca cravada dun prateado que rondaba o quinquenio en quilogramos. Logo dun interminable minuto, o animal consegue zafarse do engado e Moralejo pica billete de volta do infinito ao cero.
Tres días despois, accedo á terminal imaxinaria do Ave en Ximonde e expido un pasaporte para a miña viaxe do cero ao infinito: era o vinte e dous de maio do dous mil nove e cómpre dar a data con toda precisión polo que significa no calendario das emocións que a cana me ten dado en canto a peso e medida das miñas humildes pescatas.
E cando lembro ese día venme á memoria aquel outro en Couso, con amigos presentes, cando cinco prateados pretenderon inmolarse nos meus reclamos. E digo pretenderon porque como o cupo de exemplares xa estaba finiquitado, os cinco magníficos volveron á auga. E indico e resalto a presenza de amigos porque, por iso, podo contalo sen temor a que confiran a esta irrepetible epopea a catadura de ostentación ou bravuconada viquinga.
Dez anos despois volvín revivir aquela fazaña de Couso tocando outros cinco salares, antes das 8:30 horas pm/Penedo Grande-Ximonde-A Estrada, cun lance deses de libro -dos que che saen de fortuna, pero ti te empeñas en crer que es un fenómeno-, pousei a culleriña a un milímetro dos brizos, é dicir, de deixala enganchada neles e, por tanto, do fracaso e do cero, pero a culleriña foi quen de entrar no rabión e o místico e cativador Penedo foi pedra filosofal da felicidade e do infinito con máis de cinco quilos, en nómina piscatoria, de satisfacción prateada.
En ocasións, o cupo do pescador acada a súa máxima expresión, un por día; noutras é o salmón o que consegue o seu obxectivo de non ser motivo principal da mesa.
Isto é como a dualidade do Inferno e o Purgatorio de Dante.
Se Moralejo pasou do infinito ao cero a velocidade cósmica logo de acariciar a universalidade, eu quedo no infinito por un bo puñado de tempo. E aí agardo porque, no río, a miña paciencia non ten límites.

Capítulo 5º con separata central a toda cor: O Concurso Internacional do Salmón do Ulla
Queridas amigas e amigos, chegamos a un punto onde debo fachendear de sangue viquingo e orgullo de pescantín. Certamente, gañar o Concurso Internacional do Salmón do Ulla, como fixen hai tres anos, é a maior gloria que se pode acadar en Galicia na pesca deportiva, aínda que en ocasións puntuais o gañador llo debe a un simple pero afortunado golpe do destino, como foi o meu caso.
O Concurso do Salmón da Estrada está organizado pola Sociedade Deportiva Río Ulla e ten a súa orixe no afastado 1976. En numerosas edicións participaron pescadores estranxeiros e na actualidade aglutina as mellores varas do País e algunhas das mellores madrileñas e do Principado.
Na década dos 90, como non había salmóns, o certame chegou a mudar por concurso de reo e troita. Nesa mesma década maldita só un grupo de nostálxicos e románticos da pesca (Louzao, Otero, Pardal, Muleiro, Ortega, Miniño, Gallego, etc.), coas súas ilustres varas, mantiveron vivo o espírito do concurso, un sentimento que agromou de novo con inusitada forza xa no século actual. Eles son os testaferros das grandes e xa lendarias figuras como Feijoo, Casimiro, Ramiro, Santiago e outros, que forxaron todo un tempo da esplendorosa cultura salmoeira das augas do Ulla.
Anos atrás, a directiva da Sociedade Deportiva Río Ulla, presidida polo ilustre Xosé Antonio García Villar, que non é nin pescador nin cazador, conseguira que o Concurso do Salmón do Ulla fose nova destacada incluso en medios de difusión nacional, cousa certamente impensable nese momento e naquelas circunstancias.
Hai agora un ano, Xosé Antonio García retomou as súas responsabilidades na sociedade baixo a presidencia doutro notable e prestixioso estradense, Miguel de la Calle, porque foron quen de decatarse da verdadeira magnitude social e deportiva do concurso e dos problemas que viña padecendo nos últimos anos.
Con eles dous e o resto da directiva, o Concurso do Ulla volveu recuperar o esplendor e o señorío de sempre, acadando que a harmonía sexa un elemento máis e outorgando ao concurso o nivel ético e estético que o singulariza como a máis magna manifestación salmoeira do noso País.
O grao de civismo e deportividade acadan límites tan insospeitados que lles podo dicir que non fan falla normas, os propios pescadores saben qué facer e eles mesmos son os primeiros en respectar e facer respectar a lexislación vixente. Cómpre, xa que logo, felicitar e recoñecer o traballo de Miguel, Xosé Antonio e a Xunta Directiva da Sociedade Deportiva Río Ulla. O Ulla ben merece un concurso e o concurso ben merece esta Directiva.

Capítulo 6º: A Festa do Salmón da Estrada e a boa mesa
Deben permitirme a licenza que me tomei de recrearme no río e na pesca. Agora é a quenda do motivo primordial do festexo, porque o Santo é de pedra pero os mortais comemos a diario.
Sen lle ripar méritos á multitudinaria e arcaica Rapa das Bestas, a Festa do Salmón da Estrada é a notable embaixadora dunha vila que soubo facer deste singular festexo gastronómico unha tarxeta de visita para goce de nativos e, celebradamente, de moitos foráneos que se achegan á vila no mes do salmón.
É A Estrada a capital gastronómica do salmón sen discusión de ningún tipo, aínda que os máis puristas se poidan alegrar -e mesmo se afanen en facelo- da decadencia do salmón atlántico, na prohibición da súa comercialización desde 1992 pola entrada en vigor da Lei 7 de Pesca Fluvial, e na importación do produto foráneo sensiblemente inferior en calidade ao autóctono.
Pero, cántas veces teremos comido lamprea irlandesa por lamprea do Ulla, ou chourizo de Cuenca por chourizo de Lalín, ou ostra francesa por ostra de Arcade, ou cigala de Terranova por cigala de Marín!
Coas marabillosas receitas que se confeccionan na Estrada, o DNI do salmón non ten importancia, como se é un “sempapeis”. O salmón, veña de onde sexa ou sexa de onde veña, sempre é saboroso e digno dos padais máis esixentes se pasa por mans estradenses.
Os fogóns deste paraíso culinario vertebraron unha gastronomía salmoeira que bebe nas fontes da cultura tradicional co pulo das tendencias máis vangardistas, porque souberon na Estrada, acertadamente, capitalizar un paraíso gastronómico arredor do salmón cunha variada e innovadora oferta culinaria que abrangue desde entrantes como paté, empanada ou salpicón, ata pratos contundentes a base de salmón afumado, grellado, frito, cocido, confitado, e ata cru, que os seus sibaritas chaman tartar. E cómpre subliñar que hai profesionais da cociña estradense cunha sona e recoñecemento que traspasa as nosas fronteiras.
Pero lonxe de conformarnos coa simple degustación deste auténtico manxar, tamén debemos reparar en que a saborosa carne do salmón representa unha fonte de saúde para os humanos no que se coñece como Omega 3, do que o salmón é un auténtico reservorio. Os Omega 3 son ácidos graxos esenciais para o corpo humano. Son bos para o corazón, no embarazo e incluso disque antidepresivos.
Nos tempos actuais, nos que se debate constantemente sobre a conveniencia da pesca sen morte, o meu compañeiro habitual de capotes, o irrepetible Doutor Juan José Moralejo, sempre argumenta que a mellor homenaxe que se lle pode tributar a un peixe do Ulla é poñelo entre dous prebes. E ten un antecedente no xenial Álvaro Cunqueiro e na súa aprócrifa Epístola de Santiago Apóstol a los salmones del Ulla: “Y los salmones se fueron dispuestos a vender cara su vida en el río y dando por aceptada la derrota y el subsiguiente pase a fogones.
Que cada quisque tiene su morir. Y el texto de la Epístola de Santiago el Mayor a los salmones es verdaderamente consolador para el cristiano que se dispone a almorzar salmón”.
Debemos facernos á idea de que o stock poboacional da especie no Ulla non volverá acadar os guarismos de capturas de tempos aínda non tan remotos, polo que temos que resignarnos pacientemente a asumir que o salmón do Ulla non poderá ser ofrecido na carta dos restaurantes nin na propia festa estradense como se fixo no seu día.
De aí que recobre forza e protagonismo de Pablo Larios y Sánchez de Piña, o Marqués de Marzales, que foi un dos principais pioneiros na loita para que España tivese unha Lei de Pesca Fluvial que non chegou a coñecer, xa que faleceu antes da súa publicación en 1942. O recoñecido pescador e escritor dixo: “Hoy aún estamos a tiempo, mañana puede ser tarde”. Isto díxoo en maio de 1925.
A Estrada marcou historicamente todo un tempo na cultura salmoeira de Galicia e a Festa do Salmón, sabendo arrombarse aos tempos, non fai máis que loar e difundir as excelencias dun peixe e dunha terra que sabe recoñecer e valorar os produtos que a nai Natureza puxo ao seu alcance.
A grandeza dun pobo mídese polo culto á súa propia historia, e A Estrada sabe render homenaxe ao seu pasado sen deixar de mirar ao futuro esplendoroso que todos lle desexamos.

Capítulo 7: Epílogo
Vou botar a derradeira varada por hoxe.
Sucedo no tempo e neste cometido a senlleiros personaxes da nosa cultura. Por este gozoso momento pasaron Álvaro Cunqueiro, José María Castroviejo, Isidoro Millán, Camilo José Cela e outros preclaros da erudición e das letras.
A partir de hoxe, o meu vencello coa Estrada vese fortalecido e xa podo fachendear de ter pregoado na capitalidade galaica do Salmo salar e de gañar o prestixioso Concurso do Salmón do Ulla (deste último xa o viña facendo notoria e ostentosamente, como non pode ser doutra maneira).
Estou, queridos amigos, no derradeiro lance de hoxe, e este mortal pasa páxina lembrando a todos aqueles pescadores do Ulla que nos últimos anos deron por concluída a súa estadía terreal.
Hoxe, aínda que de aquí tería que ascender aos ceos do Ullán sen máis protocolos nin cerimonias, de camiño ao meu fogar pararei en Couso, sentareime no banco de pedra e imaxinarei que eses pescadores, meus amigos, están a carón de min como fixemos tantas veces, mirando pracidamente a caída da presa e o discorrer da corrente, absortos na inmensidade do noso río. Os pescadores do Ulla facémoslles un corredor de honor coas canas en alto. As varas non amosan o sorriso como fan a cotío. Os anelos son bágoas de tristura porque o carrete da vida non puido coa bravura do postreiro lance, o vital. A fráxil sedela do noso Ulla non é quen de evitar que se vaian as súas canas máis ilustres, os seus e nosos amigos máis fieis que nos van deixando coa mesma humildade que os fixo grandes entre os ribeiráns do noso río.
Finito.
Conclúo, queridos amigos.
Déixome levar pola bravura do meu Ulla enchido de augas primorosas de abril. Augas frescas que baten con xenerosa fereza en pedras e perpiaños buscando o doce descanso da ría. Esas correntes feiticeiras trouxéronme ata este final dun berro pregoeiro con arrecendo ullanés, motivado e levado polos aires limpos que definen o teito dun curso que agromou da bondadosa excelencia da natureza.
Se a plenitude do gozo acaba en canto, quero entoar un sentido alalá á beleza do meu Ulla e a unha festa ateigada de agarimo e tradición. Dispóñome a recoller os aparellos pregoeiros. Prego a miña cana, a “Ulla Salmón” confeccionada polo sibarita artesán Roberto Coll, recollo a sacadeira na que van todos vostedes e gardo os meus apeiros de pesca ata outra varada, esa varada que me permita seguir gozando inmensamente dun río como non hai neste mundo, porque a Creación non pode ser tan perfecta de poñer no mesmo recanto do Universo dous lugares tan eternos.
Unha apreta para todos, forte como picada de salmón de sete quilos e medio, e feliz Festa do Salmón.
Dixen na Estrada no mes do salmón.
Miguel Piñeiro

volver a índice de especiales